Sáng nay lấy thêm ngày nghỉ, thợ rèn ngồi lướt điện thoại và tình cờ xem được một video ngắn.
Đó là một người quay lại cách làm một bài thuốc Nam cũ — lá mơ, gừng, nước dừa — xay bằng máy xay sinh tố, lọc lấy nước, uống. Đơn giản đến mức thợ rèn suýt bỏ qua. Không có gì đặc biệt lắm, nhưng thợ rèn khựng lại, chắc vì tại vì nhớ tới bữa về Việt Nam chơi, chở mẹ xuống ao, mẹ tranh thủ hái cả một bịch lá mơ to mang về bán cho quán nhậu mà được có 15 ngàn. Tiền lá mơ tính ra còn không bằng tiền công của người đi hái.
Phải đi xa mới thấy
Thợ rèn đang ở Nhật. Ở một vùng quê chỉ có núi và sông, nhưng ở đây không có lá mơ mọc dại sau vườn. Không có buồng dừa treo trước hiên nhà. Gừng thì có — nhưng là gừng Nhật, nhỏ và nhạt hơn, bán theo túi nhỏ trong siêu thị với giá “không hề nhỏ”.
Ở Việt Nam, lá mơ là thứ thợ rèn chưa bao giờ phải đi tìm. Nó mọc đầy góc vườn, leo lên mấy cái hàng rào sắt, nhà có việc mà nấu thịt cần lá mơ chỉ cần ra hái một chút là được cả rổ.
Thợ rèn theo quan điểm cái gì hay thì học, cái gì đáng học thì phải làm ngay. Thành ra, sau khi xem video, thợ rèn đạp xe ra siêu thị Thái Dương Mart — vừa mới mở gần ga. Thợ rèn đứng trước kệ hàng, mất vài phút tìm. Lá mơ thì có — một gói nhỏ bọc ni lông, nhập từ Việt Nam, giá thì khỏi bàn, cao hơn ở Việt Nam rất nhiều. Nước dừa đóng hộp thì dễ hơn. Gừng tươi thì mua được. Thợ rèn mua cả ba. Về nhà làm thử.
Ly nước màu xanh nhạt, mùi thơm lạ lạ của lá mơ hòa với gừng và vị ngọt thanh của nước dừa. Vị ngọt của dừa chưa đủ nên thợ rèn có cho thêm một chút mật ong vào cho nó dịu lại cái vị của gừng và lá mơ. Uống xong không biết có “làm sạch phổi” như video nói hay không — nhưng có một thứ chắc chắn: thợ rèn thấy mình đang uống một thứ gì đó thật, không có trong bất kỳ hộp thực phẩm chức năng nào trên kệ siêu thị Nhật.
Cái bình thường ở Việt Nam, không bình thường ở nơi khác
Sống ở Nhật lâu, thợ rèn bắt đầu nhận ra một điều: khoảng cách địa lý đôi khi tạo ra khoảng cách nhận thức. Những thứ thợ rèn từng coi là “chuyện thường” ở Việt Nam — cây lá tự nhiên sẵn có, thủ công tay nghề địa phương, không gian xanh hòa quyện thiên nhiên — lại chính là thứ người Nhật, người châu Âu đang tìm kiếm và sẵn sàng trả tiền. Không phải vì nó hiếm. Mà vì với họ, nó là hiếm.
Bài thuốc lá mơ này, nếu được đóng gói đẹp, kể đúng câu chuyện, bán ở một con phố ẩm thực ở Tokyo hay Osaka — thợ rèn nghĩ không ít người sẽ mua. Không phải vì họ tin vào tác dụng y học của nó. Mà vì trong một thế giới ngập tràn nhựa và hóa chất, ba nguyên liệu thuần tự nhiên từ vườn nhà có một sức hút riêng.
Vấn đề là — ai sẽ làm điều đó? Thợ rèn cũng chưa có làm, tuy nhiên thợ rèn nghĩ ý tưởng này vô tình chạm tới ai đó đang thích làm về món này thì sẽ là một sự khởi đầu tuyệt vời nên thợ rèn cứ tạm viết ra ở đây.
Bài toán thực tế: mọi người bận, và thứ tươi không giữ được lâu
Thợ rèn thử nghĩ xem nếu muốn chia sẻ cái này rộng hơn, vướng mắc đầu tiên là gì.
Không phải nguyên liệu. Không phải công thức. Mà là thời gian そして bảo quản.
Ai cũng bận. Buổi sáng đi làm, không ai có 20 phút để xay sinh tố thảo dược. Và nếu làm một lần nhiều thì để được mấy ngày? Nước ép tươi để qua đêm là đã mất mùi, mất màu, mất cả cái cảm giác “tươi” mà người ta muốn uống. Nếu tệ hơn nó có thể còn có tác dụng ngược lại làm ảnh hưởng tới dạ dày.
Nhưng nếu suy nghĩ kỹ hơn, bài toán này không phải không có lời giải:
Trước mắt — giữ được vài ngày: Dùng chai thủy tinh thay vì nhựa, tiệt trùng kỹ, rót đầy miệng để không khí không lọt vào. Thêm vài giọt chanh tươi — không làm thay đổi vị nhiều, nhưng giúp giữ màu và kéo dài thời gian. Bảo quản ngăn mát dưới 5°C. Dùng trong 2–3 ngày là ổn.
Xa hơn một chút — giữ được vài tuần: Hút chân không. Không cần chất bảo quản, chỉ cần loại bỏ không khí. Công nghệ này không đắt, máy hút chân không gia đình bán phổ biến. Nước ép đóng túi hút chân không có thể giữ được 1–2 tuần trong tủ lạnh.
Hướng dài hơi — giữ được tháng, thậm chí năm: Chuyển thành dạng bột. Lá mơ sấy khô xay mịn. Gừng sấy khô xay bột — cái này đã phổ biến rồi, chỉ cần kiểm soát nhiệt độ sấy dưới 70°C để giữ hoạt chất. Nước dừa thì cần công nghệ sấy phun để thành bột, phức tạp hơn một chút nhưng hoàn toàn khả thi. Hỗn hợp bột ba thành phần, đóng gói hút chân không trong lọ thủy tinh — pha với nước ấm là xong. Không cần máy xay. Không cần tủ lạnh. Để được 1–2 năm.
Từ một ly nước buổi sáng đến một thứ gì đó lớn hơn
Thợ rèn không nói đến chuyện mở công ty hay xuất khẩu ngay hôm nay.
Thợ rèn chỉ đang nghĩ: cái hành trình từ “xem video buổi sáng” đến “đi tìm lá mơ ở siêu thị Nhật” đến “ngồi nghĩ cách làm sao để nhiều người tiếp cận được thứ này hơn” — cái hành trình đó thú vị hơn thợ rèn nghĩ.
Bởi vì nó bắt đầu từ một thứ cực kỳ bình thường. Một loại lá. Một củ gừng. Một trái dừa. Những thứ mà người Việt Nam đang ngồi trên đó mỗi ngày mà không nhìn ra. Phải đi xa một chút, đứng từ bên ngoài nhìn vào, mới thấy — à, thứ này có giá trị đấy.